Analiza vrijednosti, pritisaka i institucionalnog postupanja u Parku prirode „Rijeka Zeta“, sa pregledom dokumentacije iz perioda 2018 do 2026. godine
Podgorica / Danilovgrad, septembar 2026.
Sažetak
Rijeka Zeta je 2019. godine proglašena Parkom prirode zbog izuzetnog biodiverziteta, a područje je predloženo i za evropsku ekološku mrežu Natura 2000. Sedam godina kasnije zaštićeno područje i dalje nema uspostavljenog zajedničkog upravljača ni službu zaštite na terenu u najvećem dijelu svoje površine. U istom tom periodu inspekcijski organi su više puta utvrđivali ispuštanje neprečišćenih otpadnih voda u rijeku, izricali rješenja, prekršajne naloge i novčane kazne, a laboratorijske analize akreditovanih ustanova pokazivale su višestruka prekoračenja graničnih vrijednosti. Poređenje nalaza iz 2021. i iz 2025. godine pokazuje da se, uprkos svim izrečenim mjerama, izmjerene vrijednosti ključnih parametara praktično nijesu promijenile. Ovaj tekst sabira činjenice, dokumentaciju i hronologiju, i objašnjava zašto je odgovor na zagađenje rijeke Zete danas prevashodno pitanje primjene zakona, a ne nedostatka propisa, novca ili tehnologije.
1. Zašto je Rijeka Zeta vrijedna
Rijeka Zeta je jedna od rijetkih evropskih rijeka koja je do danas sačuvala prirodni meandarski tok, plavne livade uz obalu i neprekinutu vezu između vodenog i kopnenog ekosistema. Njen tok ponire i ponovo izbija na površinu, a od Glave Zete do ušća u Moraču rijeka u dužini od oko pedeset kilometara oblikuje Bjelopavlićku ravnicu, njena polja, izvorišta i naselja. Upravo ta dužina neizmijenjenog toka, u kombinaciji sa plavnim staništima koja je prate, čini je područjem čiji značaj odavno prelazi granice dvije opštine kroz koje protiče.
Studija zaštite, na osnovu koje je područje i proglašeno zaštićenim, potvrdila je bogatstvo koje se rijetko sreće na tako malom prostoru. Na području Parka prirode zabilježeno je 774 biljne vrste, od kojih se više nalazi na CITES listi i na listi Bernske konvencije. Koliko je Rijeka bitna za faunu riba govori podatak da u njoj živi 32 vrste riba, od čega čak 3 vrste pastrmki. Na području je zabilježeno čak 58 vrsta od značaja za EU, a naročito su važni rakovi (Austropotamobius pallipes), brojne ribe (Barbus meridionalis, Cobitis elongata, Salmo macrostigma, Salmothymus obtusirostris), kao i brojni leptiri, vodozemci i gmizavci. Ovdje je prisutno desetak tipova staništa od međunarodnog značaja koja se nalaze na Aneksu I Direktive o staništima, dakle na listi Natura 2000 staništa. Zabilježena je 21 vrsta mekušaca i međunarodno zaštićena vrsta slatkovodnog raka, bjelonogog raka (Austropotamobius pallipes), koja je u Evropi u stalnom opadanju i predstavlja klasičan indikator čiste vode.
Gornji tok naseljavaju pretežno pastrmske vrste, a donji tok i male pritoke šaranske. Među njima su i vrste zaštićene nacionalnim zakonodavstvom koje su ujedno i najugroženije, mekousna pastrmka (Salmo obtusirostris), glavatica (Salmo marmoratus) i potočna pastrmka (Salmo farioides). Mekousna pastrmka je endem rijeke Zete, prvi put opisana još 1851. godine, i njen opstanak ne zavisi ni od jednog drugog vodotoka na svijetu. Kada se govori o tome šta se gubi zagađenjem, to nije apstrakcija, već konkretna vrsta koja nema gdje drugo da ode.
Dolina rijeke Zete je vjerovatno najveće stanište glavatog mrmoljka u Crnoj Gori, vrste ugrožene na evropskom nivou, što ovaj prostor svrstava među područja od evropskog značaja za očuvanje vodozemaca. Od gmizavaca su prisutne barska i šumska kornjača, četvoroprugasti i leopard smuk, a od sisara crnogorska voluharica (Microtus tomasi), endem jugozapadnog Balkana opisan na materijalu sakupljenom u Berima 1903. godine, kao i skloništa sredozemnog potkovičara, jedne od najugroženijih vrsta slijepih miševa.
Najsnažniji podatak tiče se ptica. U Parku prirode zabilježeno je 265 vrsta ptica, što je oko 75 odsto ukupne ornitofaune Crne Gore. Područje je značajan migratorni koridor, za sedam vrsta je od posebnog značaja za opstanak na nacionalnom nivou, a istraživanja su ga svrstala u područja od međunarodnog značaja za ptice, u kategoriju IBA.
Uz sve to ide i ono što se u studijama rijetko iskaže brojem. Zeta je izvorište i vodni resurs, ona je poljoprivredna osnova Bjelopavlića, ona je mjesto na kojem su generacije učile da plivaju, i ona je jedini razlog zbog kojeg Danilovgrad danas uopšte može da govori o turizmu zasnovanom na prirodi.
2. Pasivna zaštita – zaštita na papiru
Postupak zaštite pokrenut je u februaru 2019. godine zajedničkom inicijativom Opštine Danilovgrad, Glavnog grada Podgorice ka Agenciji za zaštitu prirode i životne sredine. Skupština opštine Danilovgrad usvojila je predlog odluke u novembru te godine, a Vlada Crne Gore donijela je Odluku o proglašenju Parka prirode „Rijeka Zeta“ u decembru 2019. godine. Park se prostire na ukupno 121,78 kvadratnih kilometara, od čega 80,8 odsto pripada teritoriji opštine Danilovgrad, a 19,2 odsto teritoriji Glavnog grada. Uspostavljene su tri zone zaštite, a odlukom je predviđeno i formiranje upravljačkog tijela koje treba da donese i sprovodi plan upravljanja, obezbijedi službu zaštite i prati stanje u zaštićenom području.
Od tog trenutka do danas prošlo je sedam godina. Dio Parka koji pripada Glavnom gradu preuzela je Agencija za upravljanje zaštićenim područjima Podgorice, koja ima stručnu službu i rendžere na terenu, i taj dio čini nešto više od dvadeset šest kvadratnih kilometara. Ostatak, dakle više od četiri petine zaštićenog područja, ostao je bez operativnog upravljača. Društvo sa ograničenom odgovornošću „Park prirode rijeka Zeta“ formalno je osnovano, sa udjelima od 81 odsto Opštine Danilovgrad i 19 odsto Glavnog grada, ali je i u skupštinskim raspravama u Danilovgradu konstatovano da nije izabran izvršni direktor, da nije obezbijeđena služba zaštite, da nijesu doneseni godišnji plan upravljanja niti plan razvoja i obuke kadra. Umjesto rasprave o tome kako Park zaštititi, više puta se otvarala rasprava o izmjeni granica zona zaštite, pa i o samom gašenju Parka.
U zajedničkom saopštenju iz jula 2026. godine, koje su potpisali Crnogorsko društvo ekologa, Centar za zaštitu i proučavanje ptica, Parkovi Dinarida, Eko-tim, Program za životnu sredinu i Green Home, to je formulisano jasno. Glavni grad Podgorica i Opština Danilovgrad do danas nijesu uspostavili zajedničkog upravljača Parka prirode, iako je to bila njihova obaveza, a bez funkcionalnog sistema upravljanja nije moguće obezbijediti sistemsko praćenje stanja, koordinaciju zaštite ni dosljedno sprovođenje mjera očuvanja.
Ovo nije formalni propust. Zaštićeno područje bez službe zaštite znači da lokalna uprava nema zakonsku obavezu da svakodnevno bude na rijeci, da evidentira ispust, da sačini službenu zabilješku, da pokrene postupak. U praksi to znači da je posao nadzora prepušten mještanima sa telefonima i nevladinim organizacijama koje rade iz projekta u projekat ili dobrovoljno.
3. Pritisci na rijeku
Studije i dosadašnja istraživanja saglasni su oko dijagnoze. Dio toka, od Glave Zete do Slapa, manje je ugrožen, prije svega zbog depopulacije, dok je donji dio toka, zbog nekontrolisanog korišćenja resursa, širenja naselja, poljoprivredne proizvodnje, farmi i industrijskih objekata, veoma ugrožen.
Prvi i najteži pritisak su neprečišćene komunalne otpadne vode. One dolaze prije svega iz urbanih naselja, industrijskih pogona uz samu obalu, iz farmi, ali i iz manjih naselja koja nemaju kanalizacionu mrežu ni postrojenje za prečišćavanje. Opština Danilovgrad je i u dokumentaciji iz ranijih godina navođena kao sredina sa svega nekoliko kilometara kanalizacione mreže i bez postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda, što znači da se najveći dio komunalnih voda i danas rješava septičkim jamama, propustima i, na kraju, rijekom.
Drugi pritisak je otpad. Na dijelu Parka evidentirane su brojna nelegalna odlagališta otpada, tako da se sa prvim kišama sadržaj otpada rastvara i raznosi po zaštićenom području. Otpad na plavnom terenu nije estetski problem, on je put kojim teški metali i druge opasne materije ulaze u zemljište i podzemne vode.
Treći pritisak je neplanska i stihijska gradnja u ravnici i pored rijeke, koja trajno uništava obalnu vegetaciju, sužava plavni pojas i prekida vezu između rijeke i njenih livada. Uz to idu i kamenolomi u slivu, promjena namjene poljoprivrednog zemljišta i pritisak na izvorišta.
Četvrti pritisak je hidrološki. Rad hidroenergetskog sistema uzrokuje dnevne oscilacije nivoa vode i temperaturne skokove u rijeci, što je za ribe stres koji direktno remeti ciklus razmnožavanja, a zabilježeni su i pomori ribe povezani sa ispuštanjem vode siromašne kiseonikom iz akumulacija uzvodno. Na to se nadovezuje i krivolov, uključujući noćni izlov, na koji mještani godinama ukazuju.
Peti pritisak, i onaj koji sve prethodne održava u životu, jeste izostanak primjene propisa. O njemu govori dokumentacija koja slijedi.
4. Šta pokazuje dokumentacija
U nastavku su izvodi iz zvaničnih akata inspekcijskih organa i izvještaja akreditovanih laboratorija. Svi navedeni dokumenti postoje u originalu i dostupni su na uvid.
4.1. Godina 2019: mirisi koji se, po propisu, ne mogu izmjeriti
U odgovoru Odsjeka za ekološku inspekciju Uprave za inspekcijske poslove broj 01-1775/2 od 3. januara 2019. godine, upućenom predsjednici Opštine Danilovgrad povodom zahtjeva za intervenciju u vezi sa farmom svinja u Spužu, navodi se da je ekološki inspektor 3. septembra 2018. godine donio rješenje kojim je naloženo mjerenje uticaja rada farme na životnu sredinu i emisiju neprijatnih mirisa preko ovlašćenog pravnog lica. Ishod je opisan ovako:
„… ista nije izvršila navedena mjerenja jer u nacionalnoj legislativi nijesu propisane granične vrijednosti za amonijak i vodonik sulfid, jer su farme prepoznate kao potencijalni izvori zagađivača vazduha, amonijaka i vodonik sulfida. Takođe „Centar za ekotoksikološka ispitivanja“ ne posjeduje opremu za ispitivanje navedenih gasovitih zagađivača … Na osnovu navedenog obustavljen je upravni postupak.“
Ovaj jedan pasus objašnjava sedam godina žalbi mještana Spuža. Neprijatni miris sa farme nije bio moguće pravno utvrditi, jer nije bilo propisane granične vrijednosti u odnosu na koju bi se mjerio, ni opreme kojom bi se mjerio, pa je postupak obustavljen. Problem nije nestao, nestala je procedura. Ovdje je bito pojasniti da je neprijatni miris posljedica nepravilnog upravljanja otpadom i otpadnim vodama sa farme što izaziva visoke koncentracije amonijaka i vodonik sulfida koji su tada opasni za disajne puteve.
4.2. Septembar 2019: zapisnik sa obilaska farme po nalogu Vlade
Dana 26. septembra 2019. godine, po zaključcima sa sastanka održanog dan ranije u prostorijama Vlade Crne Gore, farmu svinja u Spužu obišao je zajednički tim glavne ekološke inspektorke, glavnog vodoprivrednog inspektora, ekološke i vodoprivredne inspekcije, komunalne inspekcije i policije, veterinarske inspekcije i Uprave za bezbjednost hrane. Povod su bile, kako stoji u izvještaju, učestale prijave mještana na jako neprijatne mirise i odvođenje stajnjaka i otpadnih voda u rijeku Zetu.
Izvještaj bilježi da se gazdinstvo nalazi 226 metara od prvih stambenih objekata i 350 metara od rijeke Zete, da se na kompleksu od 65.282 kvadratna metra nalazi 16 objekata sa zatvorenim ciklusom proizvodnje i oko 9.000 svinja, od čega 728 krmača. O sistemu za postupanje sa otpadom stanje na dan kontrole opisano je nedvosmisleno:
„… napušten je sistem separacije čvrstog i tečnog dijela, separator stavljen van funkcije, nepropusno dno lagune oštećeno i oba centralna kanala iz objekata lijevo i desno spojena na cijev (kolektor) kojom se direktno sav sadržaj vodi u Zetu. … Lagune nijesu u funkciji, nepropusno dno probijeno i došlo do izlivanja sadržaja u vodoizvorište Kraljičino oko u blizini Daljma.“
U istom dokumentu konstatuje se i pravni status ispuštanja:
„… smatra se da investitor … od 01.06.2019. godine ne posjeduje vodnu dozvolu za sistem za sakupljanje, prečišćavanje i ispuštanje otpadnih voda za farmu svinja u naselju Grbe-Spuž.“
Izvještaj bilježi i da je na istu cijev priključena atmosferska kanalizacija fabrike stočne hrane, klanice i benzinske pumpe, da je prečnik cijevi premali da primi svu količinu, zbog čega dolazi do vraćanja sadržaja, te da pitanje upravljanja kolektorom nije riješeno, jer niko nije vlasnik, pa samim tim niko nije ni odgovoran za njegovo održavanje. Predlozi tima uključivali su određivanje upravljača kolektora, provjeru i stavljanje u funkciju separatora, pumpi i laguna, doradu ventilacije i angažovanje stručnog tima, uz primjenu evropskog referentnog dokumenta o najboljim dostupnim tehnikama za intenzivan uzgoj svinja.
Vrijedi zapamtiti ovaj datum. Godine 2019. država je na najvišem nivou imala potpuno tačnu dijagnozu i spisak mjera.
4.3. Godine 2021: rješenja, kazne i uređaj koji ne radi
Dana 12. avgusta 2021. godine, po inicijativi građana i nakon video zapisa ispuštanja vode crvene boje, izvršena je terenska inspekcijska kontrola klanice u Grbama. U zapisniku broj 0305-737/21-3 150 konstatovano je da uređaj za prečišćavanje otpadnih voda nije bio u potpuno funkcionalnom stanju zbog otkazivanja glavne pumpe, a uvidom u izvještaj CETI o uzorku od 29. jula 2021. godine utvrđeno je da uzorak otpadne vode koja se ispušta u Zetu ne odgovara uslovima propisanim Pravilnikom, zbog povećanog sadržaja suspendovanih i taložnih materija. Istog dana izdati su prekršajni nalozi pravnom i odgovornom licu, a rješenjem je naloženo da se uređaj odmah dovede u funkcionalno ispravno stanje.
Kontrolnim nadzorom 4. oktobra 2021. godine utvrđeno je sljedeće:
„… jasno se da zaključiti da uređaj za prečišćavanje otpadnih voda i pored preduzetih mjera na opravci, ne ispunjava ulogu za koju je namijenjen, tj. da tretman otpadne vode i rad uređaja nijesu zadovoljavajući pri čemu dolazi do ispuštanja nedovoljno prečišćenih otpadnih voda …“
Uslijedio je zahtjev za pokretanje prekršajnog postupka pred Sudom za prekršaje u Danilovgradu od 5. oktobra 2021. godine i rješenje o izricanju novčane kazne od 2.000 eura, uz odredbu da se kazna neće naplatiti ako subjekat izvrši svoju obavezu do 31. decembra 2021. godine.
Paralelno, dopisom Odsjeka za vodoprivrednu inspekciju od 13. septembra 2021. godine, povodom iste inicijative, konstatovano je da je i mljekari u Lazinama još 6. novembra 2019. godine bilo naloženo da obezbijedi prečišćavanje otpadnih voda prije ispuštanja u prirodni recipijent i postavi uređaj za mjerenje količina, te da rješenje nije izvršeno u roku, zbog čega je pokrenuta procedura administrativnog izvršenja novčanim kažnjavanjem. U istom dopisu bilježi se i da je uz samu ivicu visoke obale Zete zatečen odložen otpad, pepeo, koji je poticao od zapaljenog miješanog komunalnog otpada.
Dopisom ekološke inspekcije broj UPIN-0304-736/21-9950/2 od 25. februara 2022. godine, kojim se odgovara na inicijativu za nadzor zbog ispuštanja neprečišćene otpadne vode u kojoj je prisutna krv, potvrđeno je da ponovljene analize nijesu zadovoljile uslove pravilnika, da je izrečena novčana kazna od 4.000 eura i da je doneseno novo rješenje o administrativnom izvršenju sa kaznom od 5.000 eura ukoliko do 1. juna 2022. godine ne budu izvršene naložene mjere.
4.4. Godine 2024. i 2025: brojevi koji se ne mijenjaju
Izvještaj o ispitivanju kvaliteta voda broj 88/24 Zavoda za hidrometeorologiju i seizmologiju, za uzorak otpadne vode uzet 25. decembra 2024. godine na farmi svinja u Spužu, iz šahte iz koje se vode odvode zajedničkim kanalom u rijeku Zetu, sadrži i organoleptički opis i mjerne rezultate. U stručnom mišljenju stoji da uzorak ne odgovara uslovima Pravilnika o kvalitetu i sanitarno tehničkim uslovima za ispuštanje otpadnih voda, a u opisu uzorka da je postojao jak neprijatan miris na svinjske fekalije.
| Parametar | Izmjereno | Granična vrijednost | Prekoračenje |
| Suspendovane materije (mg/l) | 563.6 | 35 | 16 puta |
| Taložne materije (ml/1h) | 1.0 | 0.5 | 2 puta |
| BPK5 (mg 02/l) | 110 | 25 | 4.4 puta |
| HPK (mg 02/l) | 246 | 125 | 2 puta |
| Ukupni azot (mgN/l) | 33.07 | 15 | 2.2 puta |
| Amonijum jon (mgN/l) | 13.95 | 10 | 1.4 puta |
| Nitrati (mgN/l) | 8.90 | 2 | 4.5 puta |
| Ukupni fosfor (mgP/l) | 10.52 | 2 | 5.3 puta |
| TOC (mg/l) | 55.14 | 30 | 1.8 puta |
U istom izvještaju, u stručnom mišljenju načelnice Odsjeka za kvalitet voda, navedena je i preporuka koja je za ovu raspravu presudna:
„Preporučuje se preduzimanje mjera za održavanje dobrog stanja odlivnih voda, stalno čišćenje platoa farme sa velikom količinom vode, izgradnja taložnih separatora, uklanjanje i odlaganje mulja na propisan način, upotreba kvalitetnih sredstava za čišćenje, a najbolja varijanta je izgradnja postrojenja za prečišćavanja voda za ovaj tip otpadne vode.“
Dakle, i akreditovana državna laboratorija je još krajem 2024. godine pisanim putem preporučila izgradnju postrojenja za prečišćavanje. To nije zahtjev aktivista, to je nalaz institucije.
Izvještaj o ispitivanju broj 389/01/25/1 Centra za ekotoksikološka ispitivanja, za uzorak otpadne vode uzet na samom ulivu u rijeku Zetu u mjestu Grbe, na koordinatama N42°30’3.9816”, E19°11’50.784”, pokazuje sljedeće.
| Parameter | Izmjereno | Referentna vrijednost | Prekoračenje |
| BPK5 (mg 02/l) | 109 | 25 | 4.4 puta |
| HPK (mg 02/l) | 283 | 125 | 2.3 puta |
| Ukupni azot (mgN/l) | 113 | 15 | 7.5 puta |
| Ukupni fosfor (mgP/l) | 24 | 2 | 12 puta |
Ovdje je potrebno zastati. Vrijednost biološke potrošnje kiseonika izmjerena 2021. godine, ona koja je proizvela rješenja, prekršajne naloge i dvije novčane kazne, praktično je identična vrijednosti izmjerenoj 2025. godine na samom ulivu u rijeku. Četiri godine upravnog postupka, administrativnog izvršenja i najavljenih tehničkih mjera nijesu promijenile ono što ulazi u Zetu.
5. Šta ti brojevi znače za rijeku
Za javnost koja ne čita laboratorijske izvještaje, ovi podaci traže prevod na jezik ekosistema.
Biološka potrošnja kiseonika od preko sto miligrama po litru znači da voda koja ulazi u rijeku nosi ogroman teret lako razgradive organske materije. Razgradnja te materije troši kiseonik iz vode. Kiseonik je za ribe i vodene beskičmenjake ono što je za nas vazduh, a pastrmske vrste, među kojima je i endemična mekousna pastrmka, spadaju u najosjetljivije organizme na njegov nedostatak. Zato pomor ribe nije misteriozan događaj, on je predvidiva posljedica.
Ukupni azot sedam i po puta iznad granične vrijednosti i ukupni fosfor dvanaest do dvadeset četiri puta iznad granice znače eutrofikaciju, tj. prenamnožavanje algi usled smanjenja kiseonika, rasta temperature i prisustva prihrane koja potice od organiskih materija iz otpadne vode. To je znaći proces u kojem višak hranljivih materija izaziva prekomjeran razvoj algi i vodenog bilja, voda gubi providnost, noću dolazi do dodatnog pada kiseonika, mijenja se sastav zajednice organizama i nestaju osjetljive vrste. Amonijum jon iznad granične vrijednosti je dodatno opterećenje, jer u zavisnosti od temperature i pH vrijednosti prelazi u amonijak, koji je za ribe direktno toksičan.
Suspendovane materije šesnaest puta iznad granice zamuljuju riječno dno. To je udar upravo na ono što Zetu čini vrijednom, na šljunkovito dno na kojem se mrijeste salmonidne vrste, na staništa bjelonogog raka i riječne školjke, na zajednice vilinih konjica koje se koriste kao bioindikatori u programima biomonitoringa na ovoj rijeci.
I na kraju, miris. Sumporvodonik, amonijak i metan koje mještani Spuža osjećaju nijesu neugodnost, oni su proizvod anaerobne razgradnje organskog otpada. Ono što se osjeti u vazduhu pouzdan je pokazatelj onoga što istovremeno završava u vodi i u podzemlju.
6. Šta su preduzeli građani i nevladine organizacije
Istraživanjem i zaštitom rijeke Zete godinama se bave Crnogorsko društvo ekologa i druge organizacije, kroz kartiranje vrsta i staništa, programe biomonitoringa zasnovane na bioindikatorskim vrstama, projekte povratka autohtonih vrsta, edukativne materijale i učešće u postupcima procjene uticaja na životnu sredinu. Ta stručna osnova je važna, jer bez nje ne bi postojali ni podaci na osnovu kojih se danas može tvrditi šta se tačno gubi.
Ipak, treba reći i ono što je tačno. Najveći dio onoga što se u posljednje dvije godine pomjerilo pokrenula je grupa građana koja je odlučila da zaustavi zagađenje rijeke, a onda joj se stručna i nevladina zajednica pridružila.
Građani su podnosili inicijative za inspekcijski nadzor i prikupljali fotodokumentaciju ispuštanja tokom 2025. I 2026. Godine. Podnijeta je krivična prijava protiv jednog od zagađivača, o čijem postupanju podnosioci do danas nijesu obaviješteni. U ponovljenom postupku procjene uticaja na životnu sredinu, nakon što je saglasnost na 8laborate poništena rješenjem Ministarstva ekologije, tri člana Komisije za ocjenu Elaborata procjene uticaja na životnu sredinu su se zvanično izjasnili protiv davanja saglasnosti, uz detaljno obrazloženje o procesnim nepravilnostima, o neusaglašenosti prikazanog i zatečenog stanja na terenu, o izostanku analize atmosferskih voda sa manipulativnih površina i o izostanku procjene kumulativnog uticaja na Park prirode. Pokrenut je upravni spor pred Upravnim sudom Crne Gore protiv građevinske dozvole, sa zahtjevom za odlaganje izvršenja, upravo pozivanjem na neispunjenost zakonom propisanih mjera. Traženo je obustavljanje postupka izdavanja ekološke dozvole do okončanja zagaðenja.
Uporedo sa pravnim koracima teče i javni pritisak. Organizovani su zborovi građana i fokus grupe u Spužu, performans ispred zgrade ministarstava, potpisivanje građanske inicijative „Za rijeku Zetu, za otporan grad“ i bojkot proizvoda zagađivača. Otvoreno je i pitanje trošenja javnih sredstava, uključujući podršku iz nacionalnog budžeta i evropskih fondova, uz stav da podrška proizvodnji ne smije biti nagrada za zagađenje. Održan je i sastanak sa Delegacijom Evropske unije o zagađenju Zete, uz prisustvo predstavnika Vlade i samih zagađivača. Šest nevladinih organizacija uputilo je u julu 2026. godine zajedničko saopštenje sa konkretnim zahtjevima institucijama, u kojem se navodi i podatak da se iz samo jednog pogona dnevno u Zetu ispusti do 50.000 litara neprečišćene otpadne vode.
Poruka koja se ponavlja na svakom od tih koraka ista je. Odgovornost institucija ne može postati odgovornost građana.
7. Evropski okvir nije ukras
Rijeka Zeta je predložena da bude dio evropske ekološke mreže Natura 2000. To nije titula, to je obaveza da se za vrste i staništa zbog kojih područje ulazi u mrežu obezbijedi i održava povoljno stanje očuvanosti. Svako novo zagađenje mjerljivo udaljava Crnu Goru od ispunjenja tog uslova, a Poglavlje 27 se ne zatvara izjavama o namjerama nego stanjem na terenu.
Isti okvir daje i odgovor na pitanje ko plaća. Načelo zagađivač plaća nije domaća improvizacija nego obaveza koju je Crna Gora odavno preuzela, i ono podrazumijeva ne samo naknadu nego i sanaciju nastale štete. Zakon o vodama je izričit, privredni subjekt koji ispušta otpadnu vodu neposredno u prijemnik dužan je da obezbijedi prečišćavanje do nivoa koji odgovara propisima o efluentima, dužan je da uređaje održava u ispravnom stanju, da obezbijedi njihovo redovno funkcionisanje i da vodi dnevnik rada uređaja, a u slučaju zagađenja dužan je da odmah preduzme mjere i nadoknadi pričinjenu štetu.
Ono što nedostaje, dakle, nije propis. Nedostaje njegova dosljedna primjena.
8. Zaključak i zahtjevi
Dokumentacija predstavljena u ovom tekstu vodi do jednostavnog nalaza. Zagađenje rijeke Zete nije nesreća, nije nepoznanica i nije tehnički nerješivo. Ono je poznato institucijama najmanje od 2018. godine, opisano je u njihovim sopstvenim aktima, izmjereno je od strane akreditovanih laboratorija i sankcionisano je kaznama koje očigledno nijesu promijenile ponašanje. Kada je novčana kazna manja od troška ispravnog poslovanja, kazna prestaje da bude sankcija i postaje cijena dozvole za zagađivanje.
Zato tražimo sljedeće.
Da se hitno identifikuju svi izvori zagađenja u slivu Zete i izvrše vanredne inspekcijske kontrole svih subjekata za koje postoji osnovana sumnja da zagađuju rijeku i okolni prostor, bez razlike na to da li su u državnom ili privatnom vlasništvu.
Da uređaji za prečišćavanje otpadnih voda rade tamo gdje su ugrađeni, i da se ugrade tamo gdje ih nema, uz obavezu vođenja dnevnika rada i javno dostupne rezultate mjerenja.
Da se dosljedno primijene zakonski mehanizmi, uključujući i one koji prelaze okvire prekršajnog postupka onda kada se ispuštanje ponavlja godinama uprkos izrečenim mjerama, i da se izvrši nadoknada već nastale štete po životnu sredinu i po zdravlje ljudi, u skladu sa načelom zagađivač plaća.
Da Park prirode „Rijeka Zeta“ konačno dobije zajedničkog upravljača i službu zaštite na terenu, sa planom upravljanja, budžetom i ljudima, jer bez toga zaštićeno područje ostaje linija na karti.
Da se uspostavi stalno praćenje kvaliteta vode, vazduha, stanja vrsta i staništa, sa javnim objavljivanjem rezultata, i da se u nacionalnom zakonodavstvu konačno propišu granične vrijednosti za amonijak i vodonik sulfid, kako se ne bi ponovilo da se postupak obustavlja zato što ono što građani svakodnevno osjećaju formalno nije mjerljivo.
Da se planski riješi komunalni dio problema, dakle kanalizaciona mreža i postrojenje za prečišćavanje otpadnih voda za Danilovgrad, Spuž i okolna naselja, sa jasnom dinamikom, rokovima i imenima odgovornih.
Rijeka Zeta je u posljednjih sedam godina dobila status, studiju, zone zaštite i mjesto na evropskoj mapi. Nije dobila jedino ono najvažnije, nekoga čiji je posao da je brani. Dok se to ne promijeni, tu ulogu će nastaviti da obavljaju građani, a to je jedini dio ove priče na koji Danilovgrad i Podgorica mogu biti ponosni.
Izvori i dokumentacija
Zvanična dokumenta na kojima se tekst zasniva, dostupna na uvid u arhivi organizacije:
Odgovor Uprave za inspekcijske poslove, Odsjek za ekološku inspekciju, broj 01-1775/2 od 3. januara 2019. godine, upućen Opštini Danilovgrad.
Izvještaj o obilasku farme svinja u Spužu od 26. septembra 2019. godine, sačinjen po zaključcima sa sastanka u Vladi Crne Gore od 25. septembra 2019. godine.
Zapisnik o izvršenom inspekcijskom pregledu broj 0305-737/21-3 150 od 12. avgusta 2021. godine, sa pripadajućim rješenjem broj UPI 0305-737/21-5750/2 i prekršajnim nalozima.
Obavještenje Odsjeka za vodoprivrednu inspekciju broj OI1 0305-737/21-6940/3 od 13. septembra 2021. godine.
Zapisnik o kontrolnom inspekcijskom pregledu broj 0305-737/21-3-181 od 4. oktobra 2021. godine, zahtjev za pokretanje prekršajnog postupka broj 0305-737/21-5750/4 i rješenje o izricanju novčane kazne broj UPI 0305-737/21-5750/5 od 5. oktobra 2021. godine.
Odgovor Odsjeka za ekološku inspekciju broj UPIN-0304-736/21-9950/2 od 25. februara 2022. godine.
Izvještaj o ispitivanju kvaliteta voda broj 88/24 Zavoda za hidrometeorologiju i seizmologiju od 30. decembra 2024. godine, za uzorkovanje izvršeno 25. decembra 2024. godine.
Izvještaj o ispitivanju broj 389/01/25/1 Centra za ekotoksikološka ispitivanja.
Javno dostupni izvori:
Studija zaštite i Odluka o proglašenju Parka prirode „Rijeka Zeta“, objavljene na sajtu Agencije za upravljanje zaštićenim područjima Podgorice, www.auzp.me/zeta.
Zajedničko saopštenje šest nevladinih organizacija „Park prirode nije titula, već obaveza“, jul 2026. godine.
Istraživanje Centra za istraživačko novinarstvo Crne Gore o divljim deponijama i bespravnoj gradnji u Parku prirode „Rijeka Zeta“.
Autori teksta: Jovana Đokić i Vuk Iković
Tekst pripremljen za potrebe informisanja građana, partnerskih organizacija i donatora. Dozvoljeno preuzimanje uz navođenje izvora.